Na zimowym szlaku wystarczy kilka sekund, by spokojna pokrywa śnieżna zamieniła się w gwałtownie przemieszczającą się masę. Wyjaśniam, czym jest lawina, co powoduje jej zejście, jak rozumieć stopnie zagrożenia oraz jak przygotować się do bezpiecznej wędrówki po górach. Dodaję też podstawowe zasady zachowania w sytuacji, gdy śnieg porwie człowieka.
Lawina jest szybkim ruchem śniegu, którego nie wolno lekceważyć
- Lawina to gwałtowne zsuwanie się mas śniegu po stoku.
- Najczęściej wywołują ją opady, wiatr, odwilż, słabe warstwy śniegu albo dodatkowe obciążenie człowieka.
- Szczególne ryzyko występuje na stokach o nachyleniu powyżej około 25 stopni.
- W Polsce zagrożenie opisuje pięciostopniowa skala, ale nawet niski stopień nie oznacza pełnego bezpieczeństwa.
- W terenie lawinowym podstawą są detektor, sonda, łopata oraz umiejętność ich użycia.
Czym jest lawina i jak dochodzi do jej zejścia
Lawina to gwałtowne przemieszczanie się mas śniegu po górskim stoku. Śnieg może zsuwać się płytko po powierzchni albo oderwać głębszą warstwę pokrywy. W zależności od rodzaju zjawisko przybiera postać zwartej deski, sypkiego pióropusza albo ciężkiej, mokrej masy.
Żeby lawina ruszyła, musi zostać zaburzona równowaga między śniegiem a podłożem. Pokrywa śnieżna nie jest jednolita. Tworzą ją warstwy powstające w różnych warunkach, a między nimi mogą znaleźć się fragmenty słabo związane ze sobą. Dodatkowe obciążenie narciarza lub turysty może wtedy uruchomić pęknięcie, które rozprzestrzeni się na większej powierzchni.
Nie każda lawina zaczyna się od spektakularnego huku. Czasem pierwszym sygnałem jest charakterystyczne zapadanie się śniegu, tak zwane „whumpf”, albo pojawienie się pęknięć wokół butów i nart. Moim zdaniem to jedne z najważniejszych ostrzeżeń, bo pokazują, że problem tkwi wewnątrz całej pokrywy, a nie tylko na jej powierzchni.
Co zwiększa ryzyko
- Świeży śnieg, który nie zdążył związać się ze starą warstwą.
- Silny wiatr przenoszący śnieg na zawietrzne strony grani i tworzący twarde deski.
- Ocieplenie lub deszcz, które zwiększają masę śniegu i osłabiają jego strukturę.
- Strome żleby, kotły i pola śnieżne, gdzie śnieg może gromadzić się w dużej ilości.
- Nawisy śnieżne, czyli przewieszone masy śniegu formujące się najczęściej po zawietrznej stronie grzbietu.
Rodzaje lawin, które można spotkać w górach
Najbardziej praktyczny podział rozróżnia lawiny deskowe, luźnego śniegu i mokre. Nie chodzi wyłącznie o nazewnictwo. Każdy typ zachowuje się trochę inaczej, dlatego wymaga innej oceny terenu i pogody.
| Rodzaj lawiny | Jak powstaje | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Deskowa | Odrywa się zwarta płyta śniegu, często nad słabą warstwą | Pęknięcia, nawisy, świeży transport śniegu przez wiatr |
| Z luźnego śniegu | Rozpoczyna się w jednym punkcie i rozszerza w dół stoku | Świeży, niespojony śnieg oraz strome żleby |
| Mokra | Ciężki, nasiąknięty wodą śnieg traci stabilność | Odwilż, deszcz, dodatnia temperatura i intensywne nasłonecznienie |
Lawiny deskowe są szczególnie zdradliwe dla turystów i narciarzy, ponieważ mogą zostać wyzwolone przez pojedynczą osobę, także z pewnej odległości. Z kolei lawina z luźnego śniegu często zaczyna się niewinnie, lecz może porwać człowieka i doprowadzić do upadku w stromym terenie.
Lawina mokra porusza się zwykle wolniej, ale jej masa sprawia, że jest bardzo trudna do zatrzymania. W mojej ocenie częstym błędem jest traktowanie odwilży jako poprawy warunków. Tymczasem gwałtowne ocieplenie może zwiększyć zagrożenie, zwłaszcza na nasłonecznionych stokach.
Jak czytać pięciostopniową skalę zagrożenia
W polskich górach komunikaty lawinowe wykorzystują skalę od 1 do 5. Stopień opisuje prawdopodobieństwo zejścia lawiny i stabilność pokrywy śnieżnej na danym obszarze. Nie jest jednak prostą informacją „można iść” albo „nie można iść”, ponieważ zagrożenie może różnić się zależnie od wysokości, wystawy stoku, pory dnia i konkretnej formy terenu.
| Stopień | Znaczenie | Praktyczna decyzja |
|---|---|---|
| 1 niski | Pokrywa na ogół stabilna, ale możliwe są lokalne problemy | Ostrożność na bardzo stromych stokach |
| 2 umiarkowany | Zagrożenie występuje przede wszystkim w określonych miejscach | Unikanie wskazanych stromych stoków i ocena trasy |
| 3 znaczny | Lawina może zejść przy małym obciążeniu na wielu stromych stokach | Potrzebne duże doświadczenie i zmiana planu trasy |
| 4 wysoki | Pokrywa jest słabo związana na większości stromych stoków | Unikanie terenu lawinowego |
| 5 bardzo wysoki | Możliwe są liczne, duże lawiny samoistne | Zrezygnowanie z wyjścia w teren zagrożony |
Jak przypominają GOPR i TOPR, komunikat jest ogólną oceną obszaru, a nie gwarancją bezpieczeństwa na każdym szlaku. Nawet przy pierwszym stopniu należy brać pod uwagę lokalne warunki. Przy stopniu trzecim i wyższym początkujący turysta powinien przede wszystkim wybrać trasę poza terenem lawinowym, a nie próbować „przeczekać” problem na stromym zboczu.
Jak przygotować się do zimowego wyjścia
Bezpieczeństwo zaczyna się jeszcze przed wyjściem z domu. Sprawdzam nie tylko pogodę, lecz także aktualny komunikat lawinowy, wiatr, opady i temperaturę. Istotne jest również to, co wydarzyło się w górach w poprzednich dniach, ponieważ świeży śnieg i silny wiatr mogą szybko zmienić stabilność pokrywy.
Trasa powinna odpowiadać doświadczeniu całej grupy. Jeśli ktoś nie potrafi ocenić nachylenia, rozpoznać nawisu albo użyć sprzętu lawinowego, nie powinien wybierać przejścia przez stromy żleb tylko dlatego, że latem prowadzi tam popularny szlak.
Lawinowe ABC
- Detektor lawinowy służy do lokalizowania osoby zasypanej pod śniegiem.
- Sonda lawinowa pozwala precyzyjnie określić miejsce i głębokość zasypania.
- Łopata umożliwia szybkie odkopanie poszkodowanego, a nie tylko odsunięcie kilku garści śniegu.
Sam sprzęt nie wystarczy. Każdy uczestnik wyprawy powinien znać jego obsługę i regularnie ćwiczyć wyszukiwanie oraz odkopywanie. Detektor schowany w plecaku jest bezużyteczny, podobnie jak łopata zastąpiona plastikową saperką.
Na stromym stoku grupa powinna poruszać się pojedynczo, zachowując odstępy i ograniczając czas spędzony w niebezpiecznym miejscu. Trzeba też omijać obszary pod nawisami. Zmiana pogody, świeże pęknięcia lub odgłosy zapadania śniegu to wystarczający powód, by zawrócić bez dyskusji.
Co zrobić, gdy lawina zacznie schodzić
Jeżeli widzę początek lawiny i mam możliwość ucieczki, próbuję zejść z jej toru w bok, w stronę bezpiecznego terenu. Warto odrzucić kijki i narty, jeśli utrudniają ruch. Gdy śnieg już porywa człowieka, należy próbować utrzymać się na powierzchni ruchem przypominającym pływanie.
Tuż przed zatrzymaniem lawiny trzeba osłonić twarz rękami i stworzyć przed nią małą przestrzeń powietrzną. Po zatrzymaniu śnieg szybko twardnieje, dlatego duże ruchy mogą być niemożliwe. Najważniejsze jest zachowanie oddechu i ograniczenie paniki.
Przeczytaj również: Kolory szlaków pieszych - Czy oznaczają trudność?
Gdy zasypany zostaje partner
- Zapamiętaj miejsce, w którym osoba zniknęła pod śniegiem.
- Sprawdź, czy nie grozi ci kolejna lawina, i wyznacz bezpieczne stanowisko obserwacyjne.
- Natychmiast wezwij pomoc pod numerem 112 lub 985.
- Przełącz detektory w tryb wyszukiwania i rozpocznij poszukiwanie.
- Po znalezieniu sygnału użyj sondy, a potem odkopuj śnieg łopatą od strony poniżej poszkodowanego.
W takiej sytuacji liczy się czas, ale pośpiech nie może oznaczać chaosu. Jedna osoba powinna prowadzić poszukiwanie, druga wzywać ratowników, a pozostali obserwować stok. Nie wchodź ponownie na tor lawiny, jeśli istnieje ryzyko kolejnego zejścia.
Najczęstsze błędy turystów zimą
Początkujący często zakładają, że skoro na szlaku są inni ludzie, warunki muszą być bezpieczne. To złudne. Tłum może zwiększyć obciążenie pokrywy, a ślady poprzedników nie są dowodem stabilności stoku.
- Ignorowanie komunikatu, bo „wczoraj było dobrze”.
- Traktowanie pierwszego stopnia jako całkowitego braku zagrożenia.
- Wybieranie skrótu przez żleb lub otwarte pole śnieżne.
- Podchodzenie pod nawisy i zatrzymywanie się w ich cieniu.
- Posiadanie sprzętu bez wcześniejszego treningu.
- Kontynuowanie wycieczki mimo pęknięć, zapadania śniegu albo nagłego ocieplenia.
Najbardziej rozsądna decyzja nie zawsze wygląda efektownie. Czasem oznacza spacer doliną, zejście do schroniska albo przełożenie wyjścia na inny dzień. Moim zdaniem właśnie ta gotowość do zmiany planu odróżnia odpowiedzialną turystykę górską od ryzykowania dla samego zdobycia celu.
Bezpieczna wycieczka zaczyna się od rezygnacji z ryzykownego wariantu
Lawina nie jest po prostu zsuwającym się śniegiem, który można łatwo przewidzieć. To efekt współdziałania pogody, rzeźby terenu, budowy pokrywy i dodatkowego obciążenia. Dlatego sama znajomość definicji nie wystarczy, jeśli brakuje oceny warunków i umiejętności korzystania z lawinowego ABC.
Przed wyjściem sprawdź komunikat, dopasuj trasę do doświadczenia grupy i zostaw komuś informację o planowanym przebiegu wycieczki. W górach najcenniejszą umiejętnością bywa nie szybkie zdobywanie szczytów, lecz rozpoznanie chwili, w której najlepszym ruchem jest zawrócić.
