ABC lawinowe w górach - sprzęt, wybór i działanie po lawinie

Jedno nieostrożne przejście przez stromą deskę śnieżną może zamienić zimową wycieczkę w akcję ratunkową. Lawinowe ABC, czyli detektor, sonda i łopata, daje grupie szansę na szybkie odnalezienie zasypanego, ale tylko wtedy, gdy każdy wie, jak użyć sprzętu i wcześniej oceni zagrożenie. Wyjaśniam, co powinien zawierać zestaw, jak przygotować wyjście oraz jak działać po zejściu lawiny.

Co naprawdę obejmuje ABC lawinowe

Określenie „ABC lawinowe” oznacza podstawowy zestaw do poszukiwania osoby zasypanej. Tworzą go detektor lawinowy, sonda i łopata. Każdy element ma inną funkcję i żaden nie zastąpi pozostałych.

Detektor nie jest GPS-em ani urządzeniem, które samo wskaże drogę do człowieka. Zadziała tylko wtedy, gdy zasypany ma własny nadajnik włączony w trybie Send. Podczas akcji ratunkowej pozostali uczestnicy przełączają swoje urządzenia na Search.

Do zestawu można dodać plecak z poduszką powietrzną, urządzenie RECCO, kask i apteczkę. Traktuję je jednak jako wyposażenie uzupełniające. RECCO nie zastępuje detektora, a poduszka zwiększa szanse na pozostanie bliżej powierzchni, lecz nie chroni przed każdym skutkiem lawiny.

Jak wybrać sprzęt, którego da się użyć w stresie

Najrozsądniejszy wybór dla turysty, skiturowca i narciarza poza trasą to współczesny, cyfrowy detektor z trzema antenami. Powinien pokazywać kierunek, odległość i liczbę sygnałów, a funkcja markowania powinna pozwalać wyciszyć odnaleziony nadajnik podczas poszukiwania kilku osób.

Nie kupowałbym używanego detektora bez sprawdzenia jego historii, oprogramowania i stanu baterii. W sytuacji awaryjnej liczy się prostota, dlatego lepszy będzie model dobrze znany całej grupie niż najbardziej zaawansowane urządzenie, którego nikt wcześniej nie obsługiwał.

Detektor lawinowy

Urządzenie nosi się w uprzęży lub specjalnej kieszeni pod warstwą odzieży, blisko ciała. Przed wyjściem robimy group check, czyli wzajemny test nadawania i odbioru sygnału wszystkich uczestników. Telefon, powerbank i inne urządzenia elektroniczne powinny być odsunięte od detektora zgodnie z zaleceniami producenta.

Sonda

Najbardziej uniwersalna długość to około 240-300 cm. Krótsza sonda jest lżejsza, ale może nie wystarczyć przy głębokim zasypaniu. Wybieram modele z linką lub systemem szybkiego napinania, bo składanie kilku segmentów w grubych rękawicach nie powinno zajmować cennych minut.

Przeczytaj również: Zakopane dla seniora - Spokojne spacery i łatwe trasy

Łopata

Plastikowa saperka turystyczna nie jest odpowiednim zamiennikiem. Śnieg lawinowy po ujeżdżeniu i zamarznięciu potrafi być twardy jak lód, więc potrzebne jest metalowe ostrze, teleskopowy trzonek i uchwyt pozwalający na mocne, powtarzalne cięcia.

Orientacyjnie kompletny zestaw kosztuje w Polsce około 1100-2600 zł, zależnie od detektora i jakości pozostałych elementów. Wypożyczenie bywa dostępne za około 45-50 zł za dobę. Dla osoby wychodzącej poza trasę kilka razy w sezonie najpierw poleciłbym dobry kurs i wypożyczenie sprzętu, a dopiero później zakup własnego kompletu.

Co sprawdzić przed wyjściem w góry

Ratownictwo lawinowe zaczyna się jeszcze w domu. Dzień przed wyjściem sprawdzam komunikat lawinowy, prognozę pogody i planowaną trasę. Sam stopień zagrożenia nie mówi wszystkiego, bo znaczenie mają również wystawa stoku, świeży śnieg, wiatr, ocieplenie i lokalne depozyty.

Szczególnej ostrożności wymagają stoki o nachyleniu mniej więcej 25-45 stopni. To zakres, w którym najczęściej występują warunki sprzyjające zsuwaniu się śniegu, choć lawina może również zejść z innego terenu i zagrozić osobom znajdującym się niżej.

• Ustal trasę awaryjną i miejsce, w którym można bezpiecznie zawrócić.
• Sprawdź, czy każdy ma działający detektor, sondę i łopatę.
• Włącz detektory przed wejściem w teren zagrożony i pozostaw je w trybie nadawania.
• Ustal, kto prowadzi grupę i kto w razie wypadku dzwoni po pomoc.
• Ograniczaj czas przebywania na stromym stoku i przechodźcie pojedynczo przez miejsca ryzykowne.

W grupie nie powinno być miejsca na presję typu „jeszcze tylko ten zjazd”. Jeśli warunki się pogarszają, odwrót jest normalną decyzją sportową, a nie porażką. Najwięcej problemów zaczyna się wtedy, gdy plan staje się ważniejszy niż obserwacja terenu.

Sam sprzęt trzeba również trenować. TPN prowadzi na Kalatówkach treningowe centrum, w którym można ćwiczyć pracę z detektorem, sondą i łopatą, gdy pozwalają na to warunki śniegowe. Kilka powtórzeń w realnym śniegu daje więcej niż samo przeczytanie instrukcji.

Jak przeprowadzić poszukiwanie po zejściu lawiny

Najpierw upewniam się, że grupa nie znajduje się na drodze kolejnej lawiny. Trzeba obserwować stok powyżej, wyznaczyć bezpieczne miejsce dla sprzętu i zapamiętać punkt, w którym poszkodowany był widziany po raz ostatni. Nie wolno bezmyślnie wbiegać na lawinisko, bo ratownik może stać się kolejną ofiarą.

1. Zaalarmuj pomoc. Zadzwoń pod 112 lub 985 i przekaż lokalizację, liczbę poszkodowanych, czas zdarzenia oraz wyposażenie grupy.
2. Przełącz detektory na Search. Osoby, które nie szukają, powinny odejść w bezpieczne miejsce albo wyłączyć nadajniki, jeśli wymaga tego sytuacja.
3. Wykonaj szybkie poszukiwanie wzrokowe i słuchowe. Sprawdź powierzchnię lawiniska, wystające elementy odzieży, kijki, narty i możliwe ślady.
4. Rozpocznij poszukiwanie sygnału. Poruszaj się zgodnie ze wskazaniami detektora, utrzymując uwagę na całym lawinisku.
5. Przejdź do poszukiwania precyzyjnego. Gdy odległość spada, trzymaj urządzenie nisko nad śniegiem i wykonuj spokojne ruchy krzyżowe.
6. Potwierdź miejsce sondą. Sonduj prostopadle do powierzchni, nie chaotycznie i nie pod kątem. Po trafieniu pozostaw sondę w śniegu.
7. Odgrzeb poszkodowanego łopatą. Kop od strony głowy i z dołu, tworząc szeroki tunel, zamiast stać bezpośrednio nad punktem sondowania.

Przy kilku zasypanych osobach korzysta się z funkcji markowania, ale tylko wtedy, gdy użytkownik naprawdę ją zna. W przeciwnym razie łatwo „zgubić” drugi sygnał. Dobrze przećwiczona grupa może odnaleźć osobę w około 15 minut, lecz nie jest to gwarantowany czas, szczególnie przy głębokim zasypaniu, wielu ofiarach i trudnym terenie.

Po odsłonięciu twarzy sprawdzam drożność dróg oddechowych, oddech i stan poszkodowanego. Trzeba chronić go przed wychłodzeniem, rozpocząć pierwszą pomoc zgodnie z umiejętnościami i przekazać ratownikom informacje o czasie zasypania oraz wykonanych działaniach.

Najczęstsze błędy, które odbierają szanse

Najbardziej ryzykowny błąd to zabranie sprzętu bez nauczenia się jego obsługi. Detektor w plecaku, sonda w zewnętrznej kieszeni i łopata zostawiona w samochodzie tworzą pozory przygotowania, ale nie pozwalają na szybką akcję.

• Włączanie detektora dopiero po zejściu lawiny.
• Noszenie urządzenia w plecaku zamiast przy ciele.
• Używanie telefonu jako zamiennika detektora.
• Rozpoczęcie kopania bez potwierdzenia miejsca sondą.
• Wszyscy członkowie grupy szukają, a nikt nie wzywa pomocy.
• Powrót na lawinisko bez obserwatora zabezpieczającego stok.
• Rezygnacja z łopaty na rzecz lekkiej plastikowej saperki.

Często przecenia się też plecak airbag. Może pomóc w utrzymaniu się bliżej powierzchni, ale nie zmienia faktu, że człowiek może uderzyć w drzewa, skały albo zostać ciężko ranny. Najskuteczniejszą ochroną pozostaje unikanie wejścia w niebezpieczny teren.

Najważniejszy element wyposażenia nie mieści się w plecaku

Dobry zestaw powinien mieć każdy uczestnik wyjścia, a nie tylko przewodnik lub najbardziej doświadczony narciarz. Detektor, sonda i łopata mają sens dopiero razem z umiejętnością oceny stoku, komunikacją w grupie i gotowością do zmiany planu.

Moja praktyczna zasada jest prosta: przed sezonem wykonuję test urządzeń, ćwiczę pełną akcję na śniegu i dopiero potem planuję trudniejsze trasy. Najlepszy sprzęt lawinowy to ten, który działa, jest prawidłowo noszony i został wielokrotnie użyty treningowo. W górach zimą rozsądek nie odbiera przygody, tylko pozwala bezpiecznie wrócić po kolejną.